چگونه «سلول های بنیادی» خود را اهدا کنیم؟/ نجات جان یک انسان تنها با یک اهدای خون ساده

به گزارش بهداشت نیوز، تصور بسیاری از مردم درباره اهدای سلول های بنیادی این است که اهداکننده باید تحت یک عمل جراحی سنگین قرار بگیرد و بخشی از مغز استخوان او از بدن خارج شود. این تصور کاملا درست نیست. امروزه بخش بزرگی از سلول های بنیادی خون ساز مورد استفاده در پیوند، از طریق خون محیطی و با روشی به نام آفرزیس (Apheresis) جمع آوری می شوند؛ روشی که از نظر روند کلی شباهت زیادی به اهدای پلاسما یا پلاکت دارد و معمولا نیازی به جراحی یا بیهوشی ندارد.

با این حال، اهدای سلول های بنیادی فقط یک روش ندارد. سلول های بنیادی خون ساز را می توان از خون محیطی یا مغز استخوان به دست آورد و در برخی شرایط نیز از خون بند ناف استفاده می شود. انتخاب روش برداشت سلول ها به شرایط بیمار و تصمیم تیم پزشکی بستگی دارد.

سلول های بنیادی خون ساز چیست؟
سلول های بنیادی خون ساز (Hematopoietic Stem Cells) سلول هایی هستند که توانایی تولید انواع سلول های خونی را دارند. این سلول ها می توانند به گلبول های قرمز، گلبول های سفید و پلاکت ها تبدیل شوند و نقش اساسی در ساخت و بازسازی سیستم خون سازی و ایمنی بدن دارند.

در برخی بیماری های جدی، از جمله بعضی سرطان های خون مانند لوسمی و لنفوم، یا برخی اختلالات خونی و بیماری های دیگر، سلول های بنیادی خون ساز بیمار ممکن است در اثر بیماری یا درمان هایی مانند شیمی درمانی با دوز بالا و پرتودرمانی از بین بروند یا به شدت آسیب ببینند. در چنین شرایطی، پیوند سلول های بنیادی می تواند به بازسازی سیستم خون سازی بیمار کمک کند.

آیا اهدای سلول های بنیادی همان اهدای مغز استخوان است؟
خیر. این دو اصطلاح گاهی به جای یکدیگر استفاده می شوند، اما از نظر روش برداشت تفاوت دارند.

دو روش اصلی برای دریافت سلول های بنیادی خون ساز از اهداکننده وجود دارد:

اهدای سلول های بنیادی از خون محیطی (PBSC)
در این روش، سلول های بنیادی از جریان خون اهداکننده جمع آوری می شوند. اهداکننده معمولا چند روز پیش از برداشت، دارویی به نام فیلگراستیم (Filgrastim) دریافت می کند. این دارو باعث افزایش تعداد سلول های بنیادی خون ساز در جریان خون می شود و به این ترتیب امکان جمع آوری آنها با دستگاه آفرزیس فراهم می شود.

این گزینه در حال حاضر روش بسیار رایجی برای اهدای سلول های بنیادی است. به گفته NMDP، حدود 90 درصد اهداکنندگان این مجموعه سلول های بنیادی خون ساز خود را از طریق PBSC یا سلول های بنیادی خون محیطی اهدا می کنند و حدود 10 درصد از طریق برداشت مغز استخوان اهدا انجام می شود. البته این نسبت مربوط به تجربه NMDP است و نباید آن را به تمام کشورها و همه مراکز درمانی تعمیم داد.

اهدای سلول های بنیادی از مغز استخوان
در این روش، سلول های بنیادی مستقیما از مغز استخوان، معمولا از قسمت پشتی استخوان لگن، برداشت می شوند. برخلاف برداشت از خون محیطی، این روش یک عمل پزشکی در اتاق عمل است و معمولا با بیهوشی انجام می شود. برداشت مغز استخوان معمولا حدود یک تا دو ساعت طول می کشد.

اهدای سلول بنیادی از خون چگونه انجام می شود؟
اگر پزشکان تشخیص دهند که سلول های بنیادی باید از خون محیطی گرفته شوند، اهداکننده چند روز قبل از روز برداشت، تزریق داروی فیلگراستیم را آغاز می کند.

این دارو تعداد سلول های بنیادی خون ساز موجود در جریان خون را افزایش می دهد و آنها را از مغز استخوان وارد خون محیطی می کند. معمولا این تزریق ها حدود پنج روز پیش از اهدای سلول های بنیادی انجام می شوند.

در روز اهدا، فرد روی تخت یا صندلی مخصوص قرار می گیرد و خون از طریق ورید بازو وارد دستگاه آفرزیس می شود. دستگاه سلول های بنیادی مورد نیاز را از خون جدا می کند و سایر اجزای خون دوباره به بدن اهداکننده بازگردانده می شوند.

به زبان ساده، می توان این روند را این گونه تصور کرد:

خون اهداکننده »» دستگاه آفرزیس »» جداسازی سلول های بنیادی »» بازگشت سایر اجزای خون به بدن

این فرآیند معمولا حدود 4 تا 6 ساعت طول می کشد؛ برخی منابع مانند NMDP برای بیشتر اهداکنندگان مدت زمان حدود 4 تا 8 ساعت را اعلام کرده اند. در برخی موارد ممکن است برای رسیدن به تعداد مورد نیاز سلول ها، جلسه دوم نیز لازم باشد.

در این روش، برخلاف برداشت مستقیم از مغز استخوان، نیازی به بیهوشی یا جراحی ندارد و فرد معمولا همان روز پس از مدت کوتاهی تحت نظر بودن می تواند به خانه بازگردد.

آیا اهدای سلول های بنیادی درد دارد؟
گفتن اینکه اهدای سلول های بنیادی «کاملا بدون درد» است، دقیق نیست.

در روش اهدای سلول های بنیادی از خون محیطی، خود فرایند آفرزیس جراحی نیست، اما فرد باید تزریق های فیلگراستیم را در روزهای پیش از اهدا دریافت کند. این دارو ممکن است در بعضی افراد باعث درد استخوان یا عضله، سردرد یا علائمی شبیه آنفلوآنزا شود. این عوارض معمولا خفیف و موقتی هستند و پس از پایان فرایند اهدا برطرف می شوند.

در طول آفرزیس نیز برخی اهداکنندگان ممکن است به دلیل داروی رقیق کننده خون مورد استفاده در دستگاه، احساس گزگز در اطراف دهان یا انگشتان داشته باشند. همچنین ممکن است پس از اهدا کمی خستگی یا کبودی در محل ورود سوزن ایجاد شود.

پس می توان گفت که اهدای سلول های بنیادی از خون محیطی معمولا بدون جراحی و بیهوشی انجام می شود و برای بیشتر افراد با درد شدید یا ناراحتی خاصی همراه نیست.

آیا سلول های بنیادی اهداشده دوباره در بدن ساخته می شوند؟
پاسخ مثبت است. بدن اهداکننده توانایی جایگزین کردن سلول های بنیادی خون ساز برداشت شده را دارد. طبق اطلاعات NMDP، سلول های بنیادی خون ساز اهداشده به طور طبیعی طی چند هفته در بدن بازسازی می شوند و بیشتر اهداکنندگان نیز طی یک تا هفت روز به فعالیت های معمول خود باز می گردند.

البته مدت زمان بازگشت به شرایط عادی می تواند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد و به روش اهدا و وضعیت جسمانی فرد بستگی دارد. مایو کلینیک نیز اشاره می کند که زمان بهبودی به نوع اهدا و شرایط فرد بستگی دارد و بیشتر اهداکنندگان طی چند روز تا چند هفته به فعالیت های معمول خود باز می گردند.

آیا اهدای سلول های بنیادی سیستم ایمنی بدن را ضعیف می کند؟
یکی از نگرانی های رایج این است که با خارج شدن سلول های بنیادی، سیستم ایمنی اهداکننده ضعیف شود. اما در اهدای PBSC، چنین اتفاقی به شکل دائمی رخ نمی دهد.

به گفته NMDP، اهدای سلول های بنیادی خون محیطی سیستم ایمنی اهداکننده را تضعیف نمی کند و سلول های بنیادی خون ساز در بدن دوباره جایگزین می شوند. عوارض جدی نیز در این روش نادر هستند؛ کمتر از یک درصد اهداکنندگان دچار عوارض جدی می شوند.

چرا تطابق اهداکننده و بیمار اهمیت دارد؟
هر فرد نمی تواند به هر بیمار سلول بنیادی اهدا کند. یکی از مهم ترین عوامل در انتخاب اهداکننده، سازگاری HLA است.

آنتی ژن های لکوسیتی انسانی یا HLA، مجموعه ای از پروتئین های موجود روی بسیاری از سلول های بدن هستند که سیستم ایمنی از آنها برای تشخیص سلول های خودی استفاده می کند. به همین دلیل، پزشکان هنگام جست و جوی اهداکننده مناسب، تطابق HLA میان بیمار و اهداکننده را بررسی می کنند. هرچه تطابق مناسب تر باشد، شانس موفقیت پیوند افزایش پیدا می کند.

این موضوع باعث می شود که پیدا کردن یک اهداکننده سازگار برای برخی بیماران بسیار دشوار باشد. به همین دلیل، وجود بانک های اطلاعاتی بزرگ و متنوع از داوطلبان اهدا اهمیت زیادی دارد.

آیا گروه خونی اهداکننده و بیمار باید یکسان باشد؟
لزومی ندارد گروه خونی ABO و Rh اهداکننده و گیرنده حتما یکسان باشد.

در پیوند سلول های بنیادی خون ساز، موضوع اصلی برای انتخاب اهداکننده، سازگاری HLA است و ناسازگاری ABO به تنهایی معمولا مانع انجام پیوند نیست. البته جزئیات مدیریت ناسازگاری گروه خونی به نوع پیوند و شرایط بیمار بستگی دارد و تیم پیوند آن را ارزیابی می کند.

بنابراین این تصور که «برای اهدای سلول بنیادی حتما باید گروه خونی اهداکننده با بیمار یکی باشد» درست نیست.

قبل از اهدای سلول بنیادی چه آزمایش هایی انجام می شود؟
ثبت نام در یک بانک اهداکنندگان به معنی آن نیست که فرد همان روز سلول بنیادی اهدا خواهد کرد.

در ابتدا اطلاعات پزشکی و سابقه سلامت فرد بررسی می شود و آزمایش هایی برای تعیین HLA انجام می گیرد. اگر فرد با بیماری نیازمند پیوند سازگار باشد، بررسی های دقیق تری انجام خواهد شد تا مشخص شود که اهدا برای اهداکننده و گیرنده ایمن است.

مایو کلینیک اشاره می کند که پس از شناسایی یک تطابق مناسب، اهداکننده از نظر بیماری های ژنتیکی و عفونی نیز بررسی می شود.

به گفته NMDP، روند اهدا را شامل بررسی سابقه پزشکی، آزمایش های تکمیلی، جلسه اطلاع رسانی، معاینه پزشکی و آزمایش خون می داند.

چه کسانی می توانند در بانک اهداکنندگان ثبت نام کنند؟
شرایط ثبت نام به قوانین هر کشور و ثبت مربوطه بستگی دارد و نباید یک محدوده سنی را به تمام بانک های دنیا تعمیم داد.

به عنوان نمونه، مایو کلینیک می گوید اهداکنندگان جوان تر معمولا ترجیح داده می شوند و در برنامه مورد اشاره این مرکز، سن مطلوب برای اهداکنندگان 18 تا 35 سال عنوان شده است.

در ایران نیز مرکز پذیره نویسی اهداکنندگان سلول های بنیادی خون ساز (سپاس) برای ثبت اطلاعات اهداکنندگان غیرخویشاوند ایجاد شده است. فعالیت آن در چارچوب سازمان انتقال خون ایران صورت می گیرد.

در گزارش های منتشرشده درباره مراکز سپاس نیز محدوده 18 تا 35 سال برای پذیره نویسی اهداکنندگان سلول های بنیادی خون ساز غیرخویشاوند ذکر شده است.

برخی منابع این بازه سنی را بین 18 تا 40 سال عنوان کرده اند.

اهدای سلول های بنیادی از خون محیطی

آیا اهدای سلول بنیادی برای اهداکننده خطرناک است؟
اهدای سلول های بنیادی خون محیطی در مجموع یک روش ایمن محسوب می شود، اما مانند هر اقدام پزشکی، بدون احتمال عارضه نیست.

شایع ترین مشکلات گزارش شده شامل درد استخوان و عضله، سردرد یا علائم شبیه آنفلوآنزا پس از تزریق فیلگراستیم و همچنین خستگی، کبودی محل سوزن یا احساس گزگز هنگام آفرزیس است. بیشتر این عوارض موقتی هستند.

در روش برداشت مستقیم از مغز استخوان، خطرات مربوط به جراحی و بیهوشی نیز مطرح است. این روش با سوزن هایی انجام می شود که از طریق پوست وارد قسمت پشتی استخوان لگن می شوند و برداشت معمولا تحت بیهوشی صورت می گیرد.

به همین دلیل، قبل از اهدا وضعیت سلامت فرد به دقت بررسی می شود و تصمیم نهایی درباره مناسب بودن او برای اهدا بر عهده تیم پزشکی است.

آیا اهدای سلول بنیادی باعث کم خونی یا کاهش دائمی سلول های خونی می شود؟
در اهدای سلول های بنیادی خون محیطی، دستگاه آفرزیس فقط بخش مورد نیاز از سلول های بنیادی را جمع آوری می کند و سایر اجزای خون دوباره به بدن اهداکننده بازگردانده می شوند. به همین دلیل، این روش با اهدای یک واحد کامل خون متفاوت است.

پس از اهدا نیز بدن به طور طبیعی سلول های بنیادی خون ساز را جایگزین می کند. با این حال، وضعیت هر فرد متفاوت است و بررسی های پزشکی پیش از اهدا برای اطمینان از سلامت اهداکننده انجام می شود.

تفاوت اهدای سلول بنیادی با اهدای خون چیست؟
در اهدای خون، یک واحد از خون کامل از بدن خارج می شود و برای استفاده پزشکی به بیمار دیگری منتقل می شود.

اما در اهدای سلول بنیادی از خون محیطی، هدف اصلی جمع آوری سلول های بنیادی خون ساز است. خون وارد دستگاه آفرزیس می شود، سلول های مورد نظر جدا می شوند و سایر اجزای خون دوباره به بدن بازمی گردند.

از این نظر، روش PBSC از نظر سازوکار دستگاه به اهدای پلاسما یا پلاکت شباهت دارد، اما فرایند آن کاملا یکسان نیست؛ زیرا پیش از آن معمولا دارویی برای افزایش تعداد سلول های بنیادی در خون تزریق می شود و خود فرایند نیز چند ساعت زمان می برد.

آیا یک اهداکننده می تواند جان یک بیمار را نجات دهد؟
پیوند سلول های بنیادی خون ساز برای برخی بیماران مبتلا به بیماری های تهدیدکننده زندگی، یک گزینه درمانی بسیار مهم است. این پیوند می تواند به بازسازی سیستم خون سازی بیمار پس از درمان های شدید کمک کند و در برخی بیماری ها، از جمله بعضی سرطان های خون، نقش مهمی در درمان داشته باشد.

اهدای سلول های بنیادی می تواند فرصتی حیاتی برای درمان و حتی نجات جان یک بیمار فراهم کند.

اهدای سلول های بنیادی؛ ساده تر از آنچه تصور می کنید
اهدای سلول های بنیادی خون ساز (PBSC) یکی از روش هایی است که می تواند برای بیماران مبتلا به برخی بیماری های جدی و تهدیدکننده زندگی، اهمیت حیاتی داشته باشد. برخلاف تصور رایج، در بخش بزرگی از موارد سلول های بنیادی از طریق خون محیطی و با دستگاه آفرزیس جمع آوری می شوند؛ یعنی بدون جراحی و بیهوشی.

در این روش، اهداکننده معمولا چند روز پیش از اهدا فیلگراستیم دریافت می کند تا تعداد سلول های بنیادی در خون افزایش یابد. سپس خون از یک ورید گرفته می شود، سلول های بنیادی توسط دستگاه جدا می شوند و سایر اجزای خون به بدن بازمی گردند. این فرایند معمولا چند ساعت طول می کشد و بیشتر اهداکنندگان پس از مدت کوتاهی می توانند به فعالیت های روزمره خود بازگردند.

در مقابل، برداشت مستقیم سلول های بنیادی از مغز استخوان یک روش جراحی است و با بیهوشی انجام می شود. از این رو، هر دو روش باید در نظر گرفته شوند و نمی توان گفت تمام اهداهای سلول بنیادی بدون جراحی انجام می شوند.

در نهایت، مهم ترین مسئله در پیوند سلول های بنیادی، پیدا کردن اهداکننده ای با سازگاری مناسب، به ویژه از نظر HLA، است. به همین دلیل، افزایش تعداد افراد سالم و واجد شرایط در بانک های اهداکنندگان می تواند شانس پیدا شدن یک تطابق مناسب را برای بیماران نیازمند افزایش دهد.

منابع

عصر ایران

National Cancer Institute (NCI) – Stem Cell Transplants for Cancer
National Cancer Institute – Donating Blood Stem Cells
Mayo Clinic – Blood and bone marrow stem cell donation
NMDP – Peripheral Blood Stem Cell Donation Process
مرکز پذیره نویسی اهداکنندگان سلول های بنیادی خون ساز (سپاس) و منابع مرتبط با سازمان انتقال خون ایران.